Οι διαδοχικές μεγάλες πυρκαγιές των τελευταίων ετών άλλαξαν τον χάρτη των ελληνικών δασών και έφεραν στο προσκήνιο ένα από τα μεγαλύτερα εγχειρήματα περιβαλλοντικής αποκατάστασης που έχει επιχειρηθεί στη χώρα. Οι εικόνες από τη Βόρεια Εύβοια το 2021 και από τον Έβρο και την Πάρνηθα το 2023 σημάδεψαν τη συλλογική μνήμη.
Στη Βόρεια Εύβοια η φωτιά έκαιγε επί ημέρες, αφήνοντας πίσω της μία από τις μεγαλύτερες οικολογικές καταστροφές στη σύγχρονη ιστορία της χώρας. Δύο χρόνια αργότερα, ο Έβρος κατέγραψε τη μεγαλύτερη δασική πυρκαγιά που έχει σημειωθεί ποτέ στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ λίγες ημέρες μετά η Πάρνηθα, το σημαντικότερο περιαστικό δάσος της Αττικής, βρέθηκε και αυτή στο επίκεντρο της πύρινης κρίσης.
Η πυρκαγιά του 2023 στον Έβρο καταγράφηκε ως η μεγαλύτερη που έχει σημειωθεί ποτέ στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η επόμενη ημέρα απαιτούσε παρεμβάσεις σε πρωτόγνωρη κλίμακα.
Σύμφωνα με το ΥΠΕΝ υλοποιήθηκαν έργα αντιδιαβρωτικής προστασίας άνω των 10 εκατ. ευρώ, ενώ ακολούθησαν αντιπλημμυρικά έργα προϋπολογισμού 48,7 εκατ. ευρώ στις περιοχές Σουφλίου και Αλεξανδρούπολης. Παράλληλα, η WWF Ελλάς εκπόνησε την ολιστική μελέτη διαχείρισης των πληγεισών περιοχών ως Ανάδοχος Αποκατάστασης, ενώ η Εταιρεία Προστασίας Βιοποικιλότητας Θράκης προχώρησε στη φύτευση 54.172 δενδρυλλίων σε 1.146 στρέμματα.
Εξίσου σημαντικό είναι ότι περίπου 87.950 στρέμματα έχουν ενταχθεί σε καθεστώς εντατικής παρακολούθησης της φυσικής αναγέννησης, ώστε οι επόμενες αποφάσεις να βασιστούν στην πραγματική εξέλιξη του οικοσυστήματος και όχι σε προκαθορισμένες παρεμβάσεις.
Βόρεια Εύβοια: Το μεγάλο στοίχημα της φυσικής αναγέννησης
Η καταστροφή του 2021 στη Βόρεια Εύβοια αποτέλεσε ίσως τη σημαντικότερη δοκιμή για τη νέα φιλοσοφία αποκατάστασης. Η περιοχή παραμένει μέχρι σήμερα μία από τις σημαντικότερες περιπτώσεις παρακολούθησης της φυσικής αναγέννησης μετά από μεγάλη πυρκαγιά στην Ελλάδα, καθώς επιστήμονες και δασικές υπηρεσίες αξιολογούν διαρκώς την εξέλιξη του οικοσυστήματος πριν αποφασιστούν νέες παρεμβάσεις.
Αντί να επιλεγούν εκτεταμένες φυτεύσεις αμέσως μετά τη φωτιά, προηγήθηκαν αντιδιαβρωτικά έργα προϋπολογισμού άνω των 13 εκατ. ευρώ σε εννέα λεκάνες απορροής συνολικής έκτασης 606.293 στρεμμάτων. Στη συνέχεια υλοποιήθηκαν αντιπλημμυρικά έργα άνω των 18,8 εκατ. ευρώ, με την κατασκευή περισσότερων από 430 φραγμάτων, ώστε να περιοριστεί ο κίνδυνος διάβρωσης και πλημμυρών.
Παράλληλα, το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης εκπόνησε τη μελέτη επανεγκατάστασης του δάσους, πάνω στην οποία σχεδιάστηκαν οι τεχνητές αναδασώσεις σε περισσότερα από 1.400 στρέμματα, κυρίως με μαύρη πεύκη. Το πρόγραμμα συνοδεύτηκε από δράσεις συλλογής σπόρων, οικονομική στήριξη των ρητινεργατών και την αναβάθμιση του Δασικού Χωριού Παπάδων, δείχνοντας ότι η αποκατάσταση αφορά όχι μόνο το δάσος αλλά και τις τοπικές κοινωνίες που ζουν από αυτό.
Όπως ανέφερε ο Γενικός Διευθυντής Δασών και Δασικού Περιβάλλοντος, Ευάγγελος Γκουντούφας, η περιορισμένη έκταση των τεχνητών αναδασώσεων δεν οφείλεται σε έλλειψη πόρων, αλλά στο γεγονός ότι η φυσική αναγέννηση του δάσους εξελίσσεται σε μεγάλο μέρος της καμένης έκτασης, καθιστώντας σε πολλές περιπτώσεις περιττή την ανθρώπινη παρέμβαση.
Πάρνηθα: Προστασία του σημαντικότερου περιαστικού δάσους
Η πυρκαγιά του 2023 στην Πάρνηθα είχε ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς έπληξε το σημαντικότερο περιαστικό δάσος της Αττικής. Η σημασία της αποκατάστασης είναι ακόμη μεγαλύτερη, καθώς η Πάρνηθα φιλοξενεί τον μοναδικό πυρήνα κεφαλληνιακής ελάτης στην Αττική και έναν από τους σημαντικότερους πληθυσμούς κόκκινου ελαφιού στη χώρα.
Για την αποκατάσταση υλοποιήθηκαν αντιδιαβρωτικά έργα προϋπολογισμού 7,6 εκατ. ευρώ σε έκταση 33.650 στρεμμάτων, μέσω του θεσμού του Αναδόχου Αποκατάστασης. Παράλληλα, εκτελέστηκαν αντιπλημμυρικά έργα ύψους 6,2 εκατ. ευρώ, χρηματοδοτούμενα από το Ταμείο Ανάκαμψης, με στόχο την προστασία του συνόλου της καμένης έκτασης των 61.931 στρεμμάτων.
Η επιλογή να προηγηθούν οι παρεμβάσεις σταθεροποίησης του εδάφους και η αντιπλημμυρική θωράκιση αντανακλά τη νέα προσέγγιση που εφαρμόζεται πλέον σε όλες τις μεγάλες πυρκαγιές.
Η αναδάσωση δεν αποτελεί πλέον το πρώτο βήμα
Μετά από κάθε μεγάλη πυρκαγιά, το πρώτο ερώτημα που τίθεται συνήθως είναι πότε θα ξεκινήσουν οι αναδασώσεις. Ωστόσο, η εικόνα που προκύπτει από τα έργα που υλοποιήθηκαν τα τελευταία χρόνια δείχνει ότι η αποκατάσταση των δασικών οικοσυστημάτων ακολουθεί πλέον διαφορετική διαδρομή. Πριν φυτευτεί ακόμη και ένα δέντρο, προηγούνται παρεμβάσεις για τη σταθεροποίηση του εδάφους και τη θωράκιση των καμένων περιοχών απέναντι στη διάβρωση και τις πλημμύρες.
Στο πλαίσιο αυτό, προηγούνται τα αντιδιαβρωτικά έργα και τα ορεινά αντιπλημμυρικά έργα, ακολουθεί η συστηματική παρακολούθηση της φυσικής αναγέννησης και μόνο όπου διαπιστώνεται ότι το δάσος δεν μπορεί να επανέλθει μόνο του επιλέγεται η τεχνητή αναδάσωση. Όπως ανέφερε ο Γενικός Διευθυντής Δασών και Δασικού Περιβάλλοντος, Ευάγγελος Γκουντούφας, στη συνέντευξη Τύπου για την αποκατάσταση της Δυτικής Αττικής την Πέμπτη, η περίοδος της φυσικής αναγέννησης είναι η πιο κρίσιμη για την προστασία των δασικών οικοσυστημάτων, καθώς τότε απαιτείται ακόμη μεγαλύτερη επαγρύπνηση ώστε να μην πληγούν ξανά από νέες πυρκαγιές ή άλλες πιέσεις.
Η προσέγγιση αυτή βασίζεται σε μια πάγια αρχή της δασικής επιστήμης για τα μεσογειακά οικοσυστήματα. Είδη όπως η χαλέπιος πεύκη διαθέτουν φυσικούς μηχανισμούς αναγέννησης μετά τη φωτιά, γεγονός που σημαίνει ότι οι εκτεταμένες φυτεύσεις δεν αποτελούν πάντοτε την ενδεδειγμένη πρώτη λύση. Για τον λόγο αυτό, προτεραιότητα δίνεται στην προστασία του εδάφους, στην αποτροπή της διάβρωσης και στην παρακολούθηση της φυσικής εξέλιξης του δάσους, ώστε οι παρεμβάσεις να περιορίζονται στις περιοχές όπου είναι πραγματικά αναγκαίες.
Η ίδια λογική εφαρμόζεται πλέον και στις πρόσφατες πυρκαγιές της Δυτικής Αττικής, όπου έχουν ήδη ξεκινήσει οι μελέτες για τα αντιδιαβρωτικά έργα, ενώ προβλέπονται η κήρυξη των καμένων εκτάσεων ως αναδασωτέων, η αξιοποίηση της καμένης ξυλείας στα έργα αποκατάστασης, η προστασία της άγριας πανίδας και η απαγόρευση βόσκησης και θήρας στις πληγείσες περιοχές.
Αν η προσέγγιση αυτή θα αποδειχθεί πιο αποτελεσματική από τις πρακτικές που ακολουθούνταν στο παρελθόν, θα φανεί τα επόμενα χρόνια μέσα από την πορεία των ίδιων των οικοσυστημάτων. Ήδη, πάντως, οι μεγάλες πυρκαγιές της Βόρειας Εύβοιας, του Έβρου και της Πάρνηθας αποτελούν τα πρώτα μεγάλα πεδία όπου δοκιμάζεται στην πράξη αυτό το διαφορετικό μοντέλο αποκατάστασης.
